ગોડસેની નવી ઓફિસ...ગાંધી આશ્રમ જ્યાં ગાંધીજીનું રોજ ખૂન થાય છે...

ગાંધી આશ્રમને 100 વર્ષ પૂરા થાય છે. હું ગાંધી આશ્રમના રિપોર્ટિંગ માટે ગયો હતો. નાનપણથી જોયેલો ગાંધી આશ્રમનો દરવાજો બદલાઇ રહ્યો હતો...અંદર નવાં બે મ્યુઝિયમ થઇ રહ્યા છે. રિપોર્ટિંગ કરતાં કરતાં આશ્રમનો ઇતિહાસ જોતો હતો. ગાંધીજીએ ટોલસ્ટોય ફાર્મ અને ફિનિક્સ આશ્રમના પ્રયોગને વિકસાવવા કોચરબમાં આશ્રમ કર્યો. અનુયાયી વધતા ગયા...અને 17 જૂન 1917માં સાબરમતિના તટ પર આશ્રમ બનાવ્યો. એ વખતે ગાંધીજી બિહારના ચંપારણ્યના બેંતિયા ગામે હતાં. શ્રેષ્ઠિઓ દાન કરતાં હતાં પણ ગાંધીજીના હરિજન પ્રેમ સામે નાકનું ટેરવું ચઢાવતા હતાં. આવા સંજોગોમાં ગાંધીજીએ 100 વર્ષ પહેલા અલગ અલગ જગ્યાએ હરિજનોને લાવી ગાંધી આશ્રમમાં વસાવ્યા.

અંગ્રેજોએ ઇંગ્લેન્ડની મિલનું કપડું ભારતમાં વેચવા માટે બંગાળના વણકરોના હાથ કાપી નાંખ્યા. ગાંધીજીએ વિદેશી કપડાંની હોળી કરી હરિજનોને આશ્રમમાં વસાવ્યા...વગેરે વગરે...આપણે ઇતિહાસમાં ભણ્યા પણ બધુ પરીક્ષામાં માર્ક લાવવા પૂરતું સીમિત રહ્યું.

100 વર્ષ પહેલા ગાંધી આશ્રમમાં આવેલા હરિજનોના પરિવાર આજે ત્યાં રહે છે. એમાંના કેટલાય ત્યાં ચરખો કાંતે છે. હજુ ખાદી પહેરે છે. સફાઇ  કામ કરે છે. પરંતુ 1947માં ગાંધીજીના નિધન પછી આ આશ્રમમાં ખાદી, ખેતી અને હરિજન ઉત્થાનની વાત હતી એ કાળક્રમે ભૂલાતી ગઇ. ગાંધીઆશ્રમની જમીનો લોકોને અપાવવા લાગી, આ જમીન એવું કહીને અપાઇ કે સવર્ણો અને હરિજનો સાથે રહે તો સમરસતા આવશે. કરોડો રૂપિયાની જમીન પાણીના ભાવે વેચાઇ. ઉદ્દેશ સારો હતો પણ હરિજન ક્યાં?

ચાલો ઠીક થયું કે ઘણાં હરિજનોને મકાન મળ્યાં. પાણીના ભાવે મળ્યાં....આનંદ થયો...મારી ને તમારી શેરી સાફ કરતાં હરિજનના છોકરાંને ભણાવ્યો, ગ્રેજ્યુએટ પણ કર્યો...પણ નોકરી ન મળી...આજે ય અમદાવાદ શહેરમાં ઘણા ય હરિજન યુવકો ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી પણ ઝાડુ મારે છે....અનામત હોવા છતાં નોકરી પામતા નથી.

મેં દિવસો સુધી રખડીને રિપોર્ટિંગ કર્યું ત્યારે આવા હરિજનો શોધ્યાં અને અભિયાનમાં લેખ છપાયો હતો...ત્યારે મારા તે વખતના તંત્રી કાન્તિ ભટ્ટે લખેલું કે, પત્રકારત્વનો એવોર્ડ મળે એવો અહેવાલ વાંચો. સ્ટોરીને એવોર્ડ તો ન મળ્યો પણ લોકોએ મને એ વખતે કહેલું કે, પરીખ એટલે સવર્ણ છો ને? બહુ પેટમાં દુઃખતું હોય તો પરીખમાંથી પરમાર થઇ જાવ, આ લેખ પછી મળેલી અનેક ગાળો મારો એવોર્ડ હતો. અલબત્ત ઘણા દલિત નેતાઓ ભાજપના હોય કે કોંગ્રેસ બંનેએ મારી પીઠ થાબડી. કંઇક કરીએ છીએ એવું કહ્યું, પણ લેખના કટિંગ પર કેટલાક કોર્પોરેટર થયા તો કેટલાક ધારાસભ્ય, પણ એ હરિજનો આજે પણ ઝાડુ જ મારે છે.

ખેર...એ વાહવાહી પછી ફરી આજે દુઃખ થયું. ગાંધીજીના એક બોલ પર પોતાના મૂળિયાં ઉખાડી હરિજન આશ્રમમાં રહેવા આવેલા હરિજન પરિવારોને ગાંધી આશ્રમની 100મી જયંતિએ અછૂત ગણીને દૂર રાખવામાં આવી રહ્યા છે. વર્ષોથી હરિજન આશ્રમમાં રહેતા ગાંધીજીના કહેવાથી અહીં આવેલા હરિજન પરિવારોને પીવા માટે પાણી મેળવવા કોર્પોરેશનના ધક્કા ખાવા પડે છે. પણ ટ્રસ્ટના મકાન હોવાથી એમને સરકાર તરફથી પૂરતું પાણી મળતું નથી. સફાઇ માટે એમના ત્યાં કર્મચારીઓ નથી આવતા. કારણ કે હરિજન વાસમાં તો હરિજનોએ જ સફાઇ કરવાની હોય ને ? એવો વણલખ્યો નિયમ હજુ 21મી સદીમાં પણ ચાલે છે.

કરોડોના ખર્ચે ગાંધીજીના સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન થાય છે. ખાદીના નામે વેપલો કરવામાં આશ્રમમાં ખાદીના ડિઝાઇનર વેર વેચાય છે. પણ નામ અપાય છે ખાદી પ્રચાર માટેનું કાર્ય. ગાંધીજીએ લોકોને ખાદીથી સ્વરોજગાર મળે તે માટે રેંટિયામાં સંશોધન કરનારને એ જમાનામાં રૂ. 5000નું એટલે કે તે વખતે પાંચ લાખથી વધુ મૂલ્ય ગણાય એટલા ઇનામ  જાહેર કર્યાં હતાં. જ્યાં મગનભાઇએ મહેનત કરી હતી તે મગન નિવાસમાં હવે જાત ભાતના ચરખાનું પ્રદર્શન કરાશે. અને અંગ્રેજી વિદેશી મહેમાનોને ચરખાનો ‘ચ’ સમજાવાશે.

સંજય દત્તની મુન્નાભાઇ ફિલ્મની ગાંધીગિરિ આવ્યા પછી સરખાની રેપ્લીકાનું વેચાણ રાતો રાત વધ્યું હતું અને નવો ધંધો શરૂ થયો. ફિલ્મ હોય કે ફેશન ડિઝાઇનિંગ હોય કે હરિજનની ઉત્થાનની વાત હોય... ખાદીના નામે ગાંધીને ગામમાં વેચવાનું શરૂ થઇ ગયું. પણ ગાંધીને પ્રિય હરિજન કાયમ અપ્રિય રહ્યો. કારણ કે ગાંધી આશ્રમમાં ચાલતી દરેક હરિજન પ્રવૃત્તિમાં સમ ખાવા પૂરતો ય એકે ય હરિજન નથી. એમાંય વળી ઓછું હોય તેમ ગાંધી આશ્રમની સો વર્ષની ઉજવણીમાં હરિજનો સાથે આભડછેટ રાખી, ગાંધીજીના અંતેવાસી હરિજનોને બોલાવાયા પણ નથી. પોતાને હાજર રાખવા કગરી રહેલા હરિજનોને ધુત્કારીને દૂર રાખવામાં આવ્યા છે.

એમણે નક્કી કર્યું કે, ટ્રસ્ટીઓની આ નીતિનો વિરોધ ગાંધી ચિંધ્યા માર્ગે કરવો...તો પોલિસે ધરપકડ કરવાની ચીમકી આપી દીધી. ગાંધી આશ્રમના સો વર્ષની ઉજવણીમાં 17 વાર સ્ટાર્ચ કરેલી ખાદી પહેરીને કહેવાતાં ભાષણ ભરડીને દલિત ઉત્થાનની પંચતંત્ર જેવી વાતો કરશે પણ દલિતોને મળવાની તસ્દી પણ નહીં લે. આ વાતનું દુઃખ એટલા માટે છે કે, 1974માં એક ગાંધી વાદીએ પુસ્તક લખ્યું હતું કે ગાંધી આશ્રમ કે ભ્રષ્ટાચારનો અડ્ડો. આ પુસ્તક પર સરકારે બાન મૂક્યો હતો.

મારા પિતા નિરંજન પરીખ અને પ્રો. મંગુભાઇ પટેલે પણ આ મુદ્દે લડત ચલાવી હતી. હાલ બંને આ દુનિયામાં નથી પણ ગાંધી આશ્રમની એ જમાનાની પ્રવૃત્તિથી વ્યથિત થઇ શેખાદમ આબુવાલાએ લખ્યું હતું કે,

 ગાંધી તું શું હતો ને શું થઇ ગયો ?

હવે તું ગાંધીનગર જવાનો રસ્તો થઇ ગયો

પણ એ જ વસ્તુને હું થોડા શબ્દો બદલીને લખું છું...કે...

‘‘ગાંધી આશ્રમ શું હતો ને, 21મી સદીમાં શું થઇ ગયો?

પ્રેમીઓનું સલામત સ્થળ અને ગાંધી વિચારના ખૂનનો અડ્ડો થઇ ગયો’’